De laatste tijd krijg ik steeds vaker mailtjes via het gastenboek, dat ik Karim toch wel erg tekort heb gedaan. Ik heb daarover nagedacht en ik heb er ook met Karim zelf over gesproken. Het is waar; Karim is veel aandacht van mij tekort gekomen in de periode toen Rashid ziek was en in het ziekenhuis lag. Het begon al toen Rashid op 18 augustus 1994 in het ziekenhuis opgenomen werd en ik onze vakantie naar Slagharen, die gepland stond op 23 augustus 1994, af moest zeggen. Karim had zich heel erg op die vakantie verheugd en was ook erg teleurgesteld toen ik het hem vertelde, maar begreep ook wel dat de gezondheid van zijn broertje voor ging. Karim logeerde bij zijn Oma en Opa of bij zijn vader, maar kon niet bij mij en Rashid in het ziekenhuis slapen. Hij miste ons en voelde zich heen en weer geslingerd tussen de verschillende adressen waar hij verbleef. Als ik geen alleenstaand moeder was geweest, had Karim in zijn eigen huis kunnen slapen met mij of met mijn man, terwijl de ander in het ziekenhuis bleef bij Rashid. Ik heb dat vele ouderparen in het ziekenhuis zien doen: zij verdeelden de taken en lieten het leven thuis voor de andere kinderen zo veel mogelijk "normaal" doorgaan. Ik kon dat niet en ik voelde me verscheurd: ik voelde dat Rashid me meer nodig had en bleef bij hem in het ziekenhuis, maar miste Karim intens en vond het vreselijk dat ik er niet voldoende voor hem kon zijn. Maar hoe ik het anders had moeten doen, dat weet ik niet.

Twee keer zijn we samen de stad in gegaan, naar de film, ergens wat eten, wat leuks kopen, maar mijn hart was bij Rashid in het ziekenhuis. Karim wist het en verweet het me ook: "We zijn nu samen uit, Mam, en je bent nog met Rashid bezig". Karim had gelijk, maar ik kon mijn angsten en zorgen voor Rashid niet uitschakelen, ook niet als ik een paar uurtjes buiten het ziekenhuis was.

In de zomervakantie kwam Karim zo veel mogelijk elke middag naar het ziekenhuis waar hij lief met Rashid speelde. Toen de school eenmaal begonnen was, werd hij elke middag door Oma uit school gehaald en naar het ziekenhuis gebracht. Het moet dodelijk vermoeiend voor hem zijn geweest, maar hij kwam toch. Ik zorgde altijd dat ik speciaal voor Karim een reep chocolade en een blikje cola had en was blij hem even te zien. Ook Rashid fleurde altijd even op als hij zijn broer zag en het hoogtepunt van de dag was voor hen, dat ze samen met de Nintendo konden spelen.

Na alle ziekenhuisopnames van Rashid kon Karim eindelijk in zijn eigen bedje slapen. Onze hele dagindeling draaide toen om de bestalingsdata: Rashid en ik brachten Karim samen naar school en gingen daarna door naar het ziekenhuis. Soms ook bracht ik Karim alleen weg, me daarna weer gauw terughaastend naar Rashid, die alleen thuis op me lag te wachten. Ook nu voelde ik verscheurd tussen mijn beide kinderen, ook in deze periode kwam Karim veel aandacht tekort. Ik wist het, maar wist niet hoe ik het anders moest doen. Ik probeerde Karim zoveel mogelijk aandacht te geven, ging ook vaak even met hem naar het winkelcentrum waar we samen wat lekkers aten en even zaten te kletsen, of we deden samen de Sinterklaasinkopen voor Rashid. Karim geloofde niet meer in Sinterklaas, Rashid wel en zo behield het feest voor Karim ook een zekere spanning.

Als Rashid ziek was, gingen onze afspraken, waar Karim zich op verheugd had, niet door. Andersom, als Rashid wel in staat was om dingen te ondernemen, voelde Karim zich moe en ellendig en konden we ook niet weg. Op zulke momenten koos ik weer voor Karim en bleven we thuis, maar altijd moest ik één van mijn kinderen teleurstellen.

Toen Rashid klaar was met zijn behandeling en hij langzaam opknapte, werd ons leven langzamerhand ook weer wat normaler. Maar als Rashid aangaf te moe of te ziek te zijn om naar school te gaan, dan hield ik hem thuis en maakte ik me zorgen. Als Karim zei dat hij te moe was, moest hij het van mij toch proberen. Daar was hij zelf erg boos om en voelde zich achtergesteld, want volgens hem mocht Rashid altijd alles en hij niet. Hoe had ik dit moeten veranderen? Mijn zorgen en angsten om Rashid waren niet weg toen de behandeling afgelopen was. Ik stond er ook nu nog steeds alleen voor en moest ook alle beslissingen alleen nemen.

Toen kwam de onheilstijding, dat Rashid een recidief had en zou gaan sterven. Hij ging hard achteruit, heel hard. En weer kwam Karim heel veel aandacht te kort. Ik huurde wel films voor hem, die we samen keken terwijl Rashid lag te slapen, maar Karim miste het spelen met zijn broertje. Karim had maar weinig vrienden, omdat hij altijd met Rashid speelde en hij was eenzaam en verdrietig. Ik probeerde hem te verwennen, liet af en toe wat lekkers voor hem halen, maar ik was voornamelijk met Rashid bezig. Ik sprak veel met Karim, legde hem uit wat er aan de hand was, maar het dagelijkse gezinsleven lag overhoop. We aten niet meer aan tafel, we zaten altijd om het bed van Rashid heen. Hoe had ik dit moeten veranderen? Als ik Karim extra aandacht gaf, lag Rashid helemaal alleen en voelde ik me schuldig en als ik Rashid aandacht gaf, zat Karim alleen en voelde ik me ook nu schuldig. Toen Rashid stopte met eten, zei mijn moeder me: "Hoe moet ik Rashid dan verwennen?" en ik zei: "Verwen Karim maar, hij komt toch al zoveel tekort." Gelukkig kreeg hij toen af en toe een reep chocolade van Oma en ging Opa met Karim dammen als hij kwam.

Tenslotte stierf Rashid en daarna is het leven nooit meer als vroeger geworden. Niet alleen ik was veranderd door de ziekte en het overlijden van Rashid, maar Karim ook. Karim was inmiddels 10 jaar oud en was in heel korte tijd een kleine volwassene geworden. Hij miste het spelen met vechtpoppetjes intens; hij miste ook de jongensachtige dingen intens, die ik niet met hem kon doen. Ik kon zijn broertje niet zijn, die hij zo miste. Ik probeerde wel andere dingen met hem te doen, zoals Stratego, dat ik speciaal voor hem gekocht had. Het lukte niet. Karim kon niet goed tegen zijn verlies en ik kon hem toch niet steeds laten winnen? Monopoly met zijn tweetjes spelen was niet leuk, dus zocht ik iets, wat we wel samen leuk vonden om te doen: films kijken. Ik abonneerde me op Filmnet en elke avond keken we samen film. Ik zorgde altijd dat ik iets lekkers had gehaald voor Karim, zoals een doosje bonbons of een reep chocolade en zo hoefden we niet veel te praten. We waren allebei zo verdrietig, dat het praten toch niet lukte.

Ik probeerde mijn best voor Karim te doen: Sinterklaas vieren met zijn tweetjes was erg moeilijk, omdat Karim niet meer in Sinterklaas geloofde. Maar we gingen op Sinterklaasavond wel naar de film en ik verwende Karim met aankopen voor zijn nieuwe kamertje, een nieuw t-shirt, een kalender, een videoband. Maar hij had zo graag nog Sinterklaas gevierd zoals we het altijd gedaan hadden. Dat kon hij wel bij zijn vader, waar nog een kleintje rondliep dat in Sinterklaas geloofde. Dus ging hij een jaar later daar naartoe.
Met de kerst gingen we er een paar dagen tussenuit naar een appartementje van Centerparcs. Daar had ik als verrassing voor Karim een kerstboompje laten zetten, dat ik versierde met pluchen beertjes die ik voor hem meegenomen had en met kerstlampjes die we op het park kochten. We gingen samen naar een een klimparadijs waar Karim verloren rondliep. Hij zei, dat hij het wel leuk gevonden zou hebben als Rashid nog geleefd had, maar in zijn eentje vond hij er niets aan. Datzelfde zei hij als hij een nieuwe Action Man bij de speelgoedwinkel zag; dan zei hij, dat hij het wel een mooie pop vond, maar dat hij er alleen toch niet mee zou spelen. Het klonk zo triest, maar ik kon het niet voor hem oplossen. Ik had speciaal voor hem een kerstcadeau uitgezocht, waar Karim alleen mee zou kunnen spelen: een doos technisch lego, dat eigenlijk veel te duur voor me was. Toch deed ik het, om Karim een duwtje in de rug te geven om alleen dingen te gaan ondernemen. Maar wat hij het liefste wilde, kon ik hem niet teruggeven: zijn broertje.

Een jaar later gingen we met de kerst samen met de bus naar Spanje waar we het ook erg naar ons zin hebben gehad: we hebben leuke dingen gedaan en zijn lekker uit eten gegaan, waar Karim ook erg van genoot. Het jaar daarop zijn we met de Kerstdagen thuis gebleven en probeerden we er daar weer iets van te maken. Het lukte ons maar met moeite. Met Pasen legde ik geen paaskuikentjes neer, geen paasservetten, schilderden we geen eieren. Ik wilde het wel voor Karim doen, maar hij had er zelf ook geen zin in. Voor hem hoefde het ook allemaal niet meer.

Ik had mijn broer gevraagd of hij Karim af en toe eens mee wilde nemen als hij met zijn vriendin en haar kinderen uit ging. Karim kon het altijd goed vinden met de zoon van de vriendin van mijn broer en het was leuk voor hem geweest om weer eens met kinderen te spelen. Mijn broer heeft Karim nooit meegenomen. Opa en Oma hebben Karim wel een keer meegenomen naar een huisje van Centerparcs en ook nam Oma Karim een keer mee naar Eurodisney. Terug naar Eurodisney kon ik echt niet opbrengen, maar ik ging voor de vakantie wel met Karim naar Warner Brothers Movie World, waar hij erg genoot. Naar andere pretparken wilde Karim niet meer, hoe vaak ik het hem ook vroeg. Daarom gingen we wat vaker naar de bioscoop of naar een dierentuin, uit eten, dingen die Karim wel leuk vond. Ik deed mijn best voor hem, hij deed zijn best voor mij, maar we misten allebei Rashid intens, allebei op onze eigen manier.

Toen ik geld terugkreeg van de Belastingdienst kocht ik meteen een computer voor Karim, omdat hij er zo graag eentje wilde hebben. Omdat hij bleef zeuren, probeerde ik ook nog een internetaansluiting te betalen, maar ik had er eigenlijk geen geld voor. Ik denk dat ik mijn best voor Karim gedaan heb, maar realiseer met tegelijkertijd dat hij ook veel tekort is gekomen. Ik ben veranderd door het overlijden van Rashid: ik ben nooit meer dezelfde moeder geworden die ik was voordat hij ziek werd en stierf. Het werd stil bij ons in huis, dat voordat Rashid ziek werd altijd vol met kinderen was. Niets was me teveel, alles kon, alles mocht. Maar nadat Rashid gestorven was, was alles me teveel. Ook het contact met mijn familieleden is verminderd: ik nam het ze kwalijk dat ze me zo in de steek gelaten hadden toen ik ze het hardst nodig had; zij namen het mij kwalijk, dat ik zo veranderd was. Ik kon nog maar moeilijk aan feestelijkheden deelnemen, omdat er geen ruimte, geen aandacht en geen respect was voor mijn verdriet: ik moest maar weer gewoon doen, net doen alsof er niets aan de hand was, vooral niet over Rashid praten, omdat het voor anderen zo moeilijk was. Dat het voor mij moeilijker was om mijn kind dood te zwijgen, kwam bij niemand op. Dus bleef ik het liefst thuis. Maar Karim miste ook de gezellige maaltijden bij Oma en Opa, als we allemaal bij elkaar waren en genoten van het eten. Karim miste het familieleven; hij ging nog wel eens alleen, maar kwam altijd teleurgesteld terug.

Nadat ik mijn huidige man had leren kennen, is het Karim teveel geworden. Hij had geen zin meer in veranderingen, want die had hij genoeg meegemaakt. Hij miste het gezinsleven, dat hij bij zijn vader wel vond. Hij ging daarom bij zijn vader wonen, maar kwam erachter, dat hij ook daar niet gelukkig was. Sinds moederdag dit jaar (2005) woont Karim weer bij mij en we hebben beter contact dan ooit. Het gaat goed met hem, het gaat goed met ons. De moeilijke periode die achter ons ligt en de fouten die ik heb gemaakt, kan ik nooit meer goedmaken; ik kan er nu alleen voor zorgen, dat ik er voor Karim ben en dat ik hem nooit meer in de steek laat. We gaan af en toe naar het theater of naar de dierentuin. We maken af en toe samen een ritje met de auto en drinken ergens een kop koffie. We kletsen veel samen, over onze gevoelens, over Rashid. Het mooiste dat Karim onlangs tegen me zei, was: "Ik heb mijn moeder weer terug". Ik koester deze woorden zolang als ik leef.

 Ik hou van je Karim, met heel mijn hart.